Jednym z takich obowiązków jest konieczność poddania się kontroli, którą sprawuje Minister Pracy i Polityki Społecznej(MIPS). 28 września 2010 r. weszło w życie nowe rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie przeprowadzania kontroli organizacji pożytku publicznego(Dz. z 2010 r., Nr 173, poz. 1172), które uszczegóławia zasady kontroli, opisane w ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie.
Według w/w rozporządzenia kontroli dokonuje się na podstawie rocznego planu kontroli sporządzanego przez MPiPS. Poza planem rocznym przeprowadza się kontrole doraźne w szczególności w zakresie rozpatrywania skarg i wniosków oraz badania sposobu realizacji zaleceń pokontrolnych zawartych w wystąpieniu pokontrolnym.
Kontrolę przeprowadza się w zespołach co najmniej dwuosobowych. Wzór upoważnienia do przeprowadzenia kontroli określa załącznik do rozporządzenia. Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga informacji specjalistycznych, zasięga się opinii biegłego lub rzeczoznawcy.
Przed rozpoczęciem czynności kontrolnych osoba posiadająca imienne upoważnienie do przeprowadzenia kontroli, zwana dalej „kontrolującym”, składa pisemne oświadczenie o braku lub istnieniu okoliczności uzasadniających wyłączenie od udziału w kontroli. Kontrolujący, biegły lub rzeczoznawca podlega wyłączeniu od udziału w kontroli, na wniosek lub z urzędu. Szczegółowe zasady wyłączenia opisuje rozporządzenie.
Kontrola jest przeprowadzana w siedzibie kontrolowanej OPP, w czasie wykonywania zadań. Kontrola może być przeprowadzana za zgodą kontrolowanej organizacji pożytku publicznego również poza jej godzinami pracy lub w dniach wolnych od pracy, jeżeli jest to niezbędne do prawidłowego przeprowadzenia kontroli. Na pisemny wniosek kontrolowanej OPP, kontrola lub poszczególne jej czynności mogą być przeprowadzane również w siedzibie urzędu obsługującego MPiPS, a w przypadku powierzenia przeprowadzenia kontroli ministrowi właściwemu ze względu na przedmiot działalności OPP albo wojewodzie - w siedzibie urzędu obsługującego tego ministra albo wojewodę.
Kontrolujący dokonuje w sposób obiektywny ustaleń kontroli oraz rzetelnie je dokumentuje, sporządza dokumenty określone w rozporządzeniu, w szczególności protokół kontroli oraz projekt wystąpienia pokontrolnego, prowadzi postępowanie w sprawie zastrzeżeń zgłoszonych do ustaleń zawartych w protokole kontroli, wykonuje inne czynności w zakresie postępowania kontrolnego zlecone przez MPiPS, a w przypadku powierzenia przeprowadzenia kontroli ministrowi właściwemu ze względu na przedmiot działalności organizacji pożytku publicznego albo wojewodzie - odpowiednio przez tego ministra albo wojewodę.
Kontrolujący dokonuje ustaleń stanu faktycznego na podstawie zebranych w toku kontroli dowodów. Dowodami są w szczególności dokumenty, rzeczy, oględziny, opinie biegłych i rzeczoznawców oraz wyjaśnienia i oświadczenia. Kontrolujący może żądać od członka organu zarządzającego uprawnionego do reprezentowania kontrolowanej OPP, zwanego dalej „członkiem organu zarządzającego”, lub osoby przez niego upoważnionej, udostępnienia niezbędnych do przeprowadzenia kontroli dokumentów oraz zestawień lub obliczeń opartych na tych dokumentach.
Kontrolujący dokumentuje przebieg i wyniki czynności kontrolnych w założonych w tym celu aktach kontroli, które w szczególności obejmują wykaz ich zawartości, z wymienieniem nazw dokumentów i wskazaniem odpowiednich stron, upoważnienie do przeprowadzenia kontroli, dowody, protokół kontroli, wystąpienie pokontrolne. Akta kontroli, sporządza się w jednym egzemplarzu. Członek organu zarządzającego lub osoba przez niego upoważniona mają prawo wglądu do akt kontroli.
Zebrane w toku postępowania kontrolnego dowody kontrolujący zabezpiecza przez oddanie na przechowanie, za pokwitowaniem, członkowi organu zarządzającego lub osobie przez niego upoważnionej, przechowanie w kontrolowanej OPP lub jej jednostce organizacyjnej, jeżeli ta organizacja zapewni możliwość przechowania dowodów w oddzielnym i zamkniętym pomieszczeniu.
W uzasadnionych przypadkach kontrolujący może przeprowadzić oględziny. Oględziny przeprowadza się w obecności członka organu zarządzającego, a w przypadku jego nieobecności - osoby przez niego upoważnionej. Z przebiegu i wyniku oględzin kontrolujący sporządza protokół, który podpisują kontrolujący, członek organu zarządzającego albo osoba przez niego upoważniona.
Członek organu zarządzającego, osoba przez niego upoważniona lub osoba zatrudniona w kontrolowanej OPP udzielają, w wyznaczonym przez kontrolującego terminie, wyjaśnień ustnych lub pisemnych w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli. Z ustnych wyjaśnień kontrolujący sporządza protokół, który podpisują kontrolujący oraz osoba składająca wyjaśnienie. Odmowa udzielenia wyjaśnień może nastąpić jedynie w przypadkach, gdy wyjaśnienia mają dotyczyć faktów i okoliczności, których ujawnienie mogłoby narazić na odpowiedzialność karną, dyscyplinarną lub majątkową wezwanego do złożenia wyjaśnień, jego małżonka, osobę pozostającą z nim faktycznie we wspólnym pożyciu, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia lub osobę związaną z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli. Odmowę udzielenia wyjaśnień kontrolujący odnotowuje w aktach kontroli.
Każdy może złożyć kontrolującemu ustne lub pisemne oświadczenie dotyczące przedmiotu kontroli. Kontrolujący nie może odmówić przyjęcia oświadczenia, jeżeli dotyczy przedmiotu kontroli.
Dokonane w postępowaniu kontrolnym ustalenia kontrolujący opisuje w protokole kontroli w sposób uporządkowany, zwięzły i przejrzysty. Protokół kontroli zawiera: oznaczenie kontrolowanej OPP, jej jednostki organizacyjnej lub komórki organizacyjnej, siedzibę i adres, imię i nazwisko członka organu zarządzającego, z uwzględnieniem zmian zaistniałych w okresie objętym kontrolą, a w miarę potrzeby - imiona i nazwiska kierowników kontrolowanych jednostek i komórek organizacyjnych oraz daty objęcia przez nich stanowisk służbowych; imię, nazwisko i stanowisko służbowe kontrolującego, numer i datę upoważnienia do przeprowadzenia kontroli, nazwę organu kontroli oraz komórki organizacyjnej przeprowadzającej kontrolę; datę rozpoczęcia i zakończenia czynności kontrolnych w kontrolowanej organizacji pożytku publicznego, jej jednostce organizacyjnej lub komórce organizacyjnej, z wymienieniem dni przerw w kontroli; określenie przedmiotu kontroli i okresu objętego kontrolą; opis stwierdzonego w wyniku kontroli stanu faktycznego, w tym ujawnionych nieprawidłowości; wskazanie podstaw dokonanych ustaleń, z powołaniem odpowiednich stron akt kontroli; pouczenie o prawie, sposobie i terminie złożenia na piśmie wyjaśnień lub zgłoszenia zastrzeżeń do treści protokołu kontroli oraz o prawie do odmowy podpisania protokołu; parafy kontrolującego i członka organu zarządzającego lub osoby przez niego upoważnionej na każdej stronie protokołu; podpisy kontrolującego i członka organu zarządzającego lub osoby przez niego upoważnionej, miejsce i datę podpisania protokołu kontroli; informację o odmowie podpisania protokołu; wzmiankę o zgłoszonych zastrzeżeniach oraz o stanowisku zajętym przez kontrolującego. W przypadku gdy protokół kontroli zawiera informacje niejawne, protokół lub jego fragment oznacza się odpowiednią klauzulą tajności. Protokół kontroli sporządza się w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach. Zastrzeżenia lub wyjaśnienia do ustaleń zawartych w protokole kontroli są poddawane analizie przez kontrolującego.
Kontrolujący przeprowadza dodatkowe czynności kontrolne na podstawie nowego upoważnienia do przeprowadzenia kontroli, jeżeli z analizy zastrzeżeń wynika potrzeba ich podjęcia.
Przed podpisaniem wystąpienia pokontrolnego przez MPiPS, a w przypadku powierzenia przeprowadzenia kontroli ministrowi właściwemu ze względu na przedmiot działalności OPP albo wojewodzie - przez tego ministra albo wojewodę, kontrolujący może zwrócić się do członka organu zarządzającego lub osoby przez niego upoważnionej o złożenie w wyznaczonym terminie dodatkowych wyjaśnień na piśmie, dotyczących przyczyn i okoliczności powstania nieprawidłowości przedstawionych w protokole kontroli.
Członek organu zarządzającego lub osoba przez niego upoważniona, której przekazano wystąpienie pokontrolne, w terminie określonym w wystąpieniu informuje MPiPS, a w przypadku powierzenia przeprowadzenia kontroli ministrowi właściwemu ze względu na przedmiot działalności organizacji pożytku publicznego albo wojewodzie - tego ministra albo wojewodę, o sposobie usunięcia uchybień oraz wykonania zaleceń pokontrolnych, a także o podjętych działaniach lub przyczynach niepodjęcia działań.
